Áhugavert ár í starfsemi Rannís

Árið 2025 var áhugavert ár í starfsemi Rannís heilt yfir eins og þessi ársskýrsla ber með sér. Nokkur samdráttur varð í fjárhagslegu umfangi sjóða og áætlana sem Rannís sér um eftir mikla aukningu árin þar á undan. Alþjóðlegt samstarf gekk vel og árangur Íslendinga heldur áfram að vera góður. Á árinu hófst undirbúningur undir næsta tímabil ESB áætlana þar sem búast má við auknu umfangi og breyttu skipulagi. Rekstur Rannís var í jafnvægi og starfsandi góður. Áhersla var á að þróa stafræna stjórnsýslu áfram og bæta þjónustu um land allt, m.a. með því að efla starfsstöð Rannís á Akureyri. Undir lok ársins lagði ráðherra fram frumvarp á Alþingi sem festir „Rannís“ sem heiti stofnunarinnar í sessi verði frumvarpið samþykkt. Í frumvarpinu er vísað í hlutverk stofnunarinnar sem „þjónustumiðstöð þekkingarsamfélagsins“ og má af því sjá að miklar væntingar eru gerðar til starfseminnar á komandi árum

Heildarumfang allra sjóða og alþjóðlegra áætlana, sem Rannís hefur umsýslu með, var um 31 milljarður króna á árinu 2025. Það er samdráttur frá árinu áður sem skýrist af því að þriggja milljarða króna lækkun varð í endurgreiðslum á rannsókna- og þróunarkostnaði til fyrirtækja sem er stærsta einstaka úrræðið sem Rannís sér um.

Afgreiðsla umsókna um endurgreiðslur rannsókna- og þróunarkostnaðar fyrirtækja reyndist ein helsta áskorunin í starfi Rannís á árinu 2025. Fjöldi umsókna tvöfaldaðist frá 2020 til 2025 og fyrirtækjum sem sóttu um fjölgaði einnig mikið. Fjölgun umsókna leiddi til fleiri fyrirspurna, sérstaklega þar sem umsóknum um endurgreiðslu fyrir starfsemi, sem ekki telst rannsóknir og þróun í skilningi gildandi laga, hefur fjölgað. Þá hefur Rannís aukið eftirlit með skilyrðum samþykkis og kostnaðarliðum í umsóknum. Allt þetta hefur leitt til fleiri hafnana en áður og jafnframt til tímafrekra samskipta við fyrirtæki sem aftur hefur seinkað afgreiðsluhraða. Það verður forgangsverkefni 2026 að koma afgreiðsluhraða í betra horf.

Alþjóðlegt samstarf, sem Rannís sér um, gekk vel á árinu 2025. Núverandi tímabil samstarfsáætlana Evrópusambandsins er rúmlega hálfnað og skýrari mynd er að teiknast upp af árangri Íslendinga. Um mitt ár komu fram tillögur framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins að næsta tímabili sem tekur til áranna 2028–2034. Þar sætir mestum tíðindum mikil fjáraukning til þeirra áætlana sem Ísland hefur hvað lengst tekið þátt í, á sviði rannsókna og nýsköpunar, menntunar, æskulýðsstarfs og menningar. Þannig er gert ráð fyrir að fjárveiting til Horizon Europe muni tvöfaldast að nafnverði frá yfirstandandi tímabili sem fæli í sér verulega hækkun á framlagi til Íslands.

Einnig vekur athygli tillaga um stofnun nýs samkeppnishæfnissjóðs sem verður reistur á grunni 14 núgildandi áætlana, þar af sex sem Ísland á þegar aðild að. Forgangssvið samkeppnishæfnissjóðsins birtast í eftirfarandi fjórum stefnuáherslum þar sem lagt er til að um helmingur fjármagnsins fari í síðustu áhersluna:

• Hrein umskipti
• Heilsa, líftækni, landbúnaður og lífhagkerfi
• Forysta í stafrænni tækni
• Viðnámsþróttur, öryggi, varnariðnaður og geimur

Rannís vann að því með stjórnvöldum á síðari hluta árs að greina þessar tillögur framkvæmdastjórnarinnar og undirbúa mat á mögulegri þátttöku Ísland að hluta eða í heild í þeim áætlunum og sjóðum sem lagðir eru til. Liður í þeirri vinnu var að uppfæra spá um árangur af þeim áætlunum sem Rannís sér um á yfirstandandi tímabili og er birt hér að neðan. Yfirlitið sýnir styrkveitingar og skuldbindingar Íslands frá 1995 og spáir fyrir um árangur út núverandi tímabil.

Eins og yfirlitið ber með sér hefur þátttakan gengið vel og eru styrkveitingar til íslenskra aðila hærri en sem nemur skuldbindingum vegna þátttökunnar. Þær áætlanir sem Ísland hóf þátttöku í árið 2021 hafa gengið mjög vel og hefur LIFE umhverfis- og loftslagsáætlun ESB skilað mjög stórum styrkjum.

Styrkveitingar eru alls ekki eini eða mikilvægasti ávinningurinn af þátttöku í alþjóðlegu samstarfi, heldur skiptir þar meira máli aðgengi að þekkingu, nýsköpun, mörkuðum og tengslanetum fyrir bæði einstaklinga, stofnanir og fyrirtæki. Þannig sýna nýlega uppfærðar tölur frá Eramus+ áætluninni að á tímabilinu 2014–2025 voru nærri 26.000 ferðir farnar frá Íslandi með stuðningi frá áætluninni en á sama tíma voru ríflega 50.000 ferðir farnar til Íslands. Þessar tölur sýna vel hversu stórt umfang alþjóðlegs samstarfs, sem Rannís sér um, er og hvað það nær til margra einstaklinga.

Kaflaskil urðu á árinu í Uppbyggingarsjóði EES ríkjanna sem felur í sér stuðning við 15 ESB ríki sem standa lakar að vígi efnahagslega en meðaltalið. Árið 2025 var mikil uppskeruhátíð haldin til að kynna stuðninginn sem veittur var á síðasta tímabili og tengsl þeirra ríkja, sem nutu stuðnings sjóðsins, við Ísland. Jafnframt var nýju tímabili þar sem Rannís verður landstengiliður fyrir allar áætlanir, sem komið verður á fót og við öll lönd sem þiggja stuðning, ýtt úr vör. Samstarfið við Pólland er sérstaklega mikilvægt en Pólland fær hæstu upphæð einstakra styrkþegaríkja. Unnið var að undirbúningi stórra áætlana á sviði rannsókna, umhverfismála og menningar.

Loks má nefna að Logi Einarsson, menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra, tók ákvörðun í mars 2025 um framlengingu á starfsemi skrifstofu Alþjóðlegu norðurskautsvísindanefndarinnar (IASC) sem Rannís rekur á Akureyri út árið 2031. Það sýnir traust frá þeim 25 þjóðum, sem eiga aðild að nefndinni, að þau hafi óskað eftir að Ísland sinni þessu verkefni áfram. Það er jafnframt til marks um að starfsemin hafi gengið vel að mati erlendra samstarfsaðila.

Innra starf og rekstur Rannís voru í samræmi við áætlanir á árinu. Sértekjur stofnunarinnar jukust um 5% milli ára og munar þar mestu um erlendar sértekjur sem tengjast því fjölþætta alþjóðastarfi sem Rannís sinnir. Heildarútgjöld stofnunarinnar jukust minna en tekjur vegna aðhalds í rekstri og því var rekstrarafkoma ársins jákvæð. Fjárhagslegt svigrúm stofnunarinnar er þó mjög takmarkað þar sem raunvirði fastra fjárveitinga og innlendra sértekna hefur dregist mikið saman í verðbólgu síðustu ára.

Árið 2025 voru tíu ár liðin frá því að öll starfsemi Rannís flutti í Borgartún 30. Þegar húsnæðið var valið var umfang starfseminnar minna en í dag sem sjá má á því að þá voru starfsmenn 46 en í árslok 2025 voru þeir 72. Árið 2015 sáu stjórnendur stofnunarinnar fyrir að vöxtur væri líklegur og að rík þörf væri fyrir fundarými og hefur það sannað sig. Ekki einungis starfsfólki hefur fjölgað, heldur einnig sjóðum sem Rannís sinnir, auk þess sem umfang sumra þeirra hefur aukist. Þetta má sjá á því að á árinu 2025 voru yfir 1.500 fundir skráðir í þeim fimm fundarýmum sem eru í Borgartúni. Það er um 30% aukning á tíu árum sem er umtalsvert í ljósi þess að fjarfundum hefur fjölgað mjög á sama tímabili.

Rannís hélt áfram að þróa umsókna- og umsýslukerfi á árinu sem er mikilvæg forsenda þess að hægt sé að reka sjóði með sem skilvirkustum hætti. Stjórnvöld hafa áform um sameiningar á sjóðum og vilja til að fleiri opinberir aðilar nýti það kerfi sem Rannís hefur þróað. Var nýtt skref stigið í þá átt á árinu þegar samið var við Byggðastofnun um kerfisleigu, þannig að nú nýta öll landshlutasamtök sveitarfélaganna kerfi Rannís við úthlutun á styrkjum úr uppbyggingarsjóðum landshlutanna.

Stafræn stjórnsýsla var þannig áfram í brennidepli á árinu 2025. Á árinu var unnið að nýjum vef Rannís í samstarfi við Stafrænt Íslandi og þótt ekki hafi tekist að ljúka flutningi léna að fullu er vefsvæði Rannís á island.is nú aðalvefur stofnunarinnar. Er það liður í að bæta þjónustu Rannís við allt Ísland og öll sem þar búa.

Rannís lagði á árinu 2025 enn meiri áherslu á að sinna þjónustu á landsbyggðinni en áður: Starfsfólk stofnunarinnar hélt kynningarfundi og var með viðveru víðs vegar um landið. Þá var gengið frá ráðningu á starfsmanni, sem verður með starfsstöð á Akureyri, sem styrkir starfsemina sem er þar fyrir með skrifstofu Alþjóðlegu norðurskautsnefndarinnar. Í tengslum við ráðninguna var gengið frá samningi við Byggðastofnun um óstaðbundin störf og húsaleigu­samningur við Háskólann á Akureyri var endurnýjaður sem tryggir að starfsemin þar getur eflst enn frekar.

Eins og hefð er fyrir stóð starfsfólk Rannís fyrir mörgum viðburðum á árinu og er gerð góð grein fyrir þeim í þessari ársskýrslu. Þar bar hæst vel heppnuð Vísindavaka sem ávallt er haldin síðasta laugardag í september. Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið styrkti Vísindavöku og var mjög mikilvægt að geta haldið viðburðinn þrátt fyrir að ekki hafi fengist styrkur frá rannsóknaáætlun ESB að þessu sinni. Yfir sex þúsund manns lagði leið sína í Laugardalshöllina og hitti þar fyrir um 40 sýnendur sem höfðu meira rými til ráðstöfunar en nokkru sinni fyrr. Fjölskyldufólk var mjög áberandi, sem var afar ánægjulegt, og var gaman að sjá mikinn áhuga hjá yngstu kynslóðinni.

Starfsandi var góður eins og niðurstöður úr könnun um stofnun ársins báru með sér. Nokkrar breytingar urðu í starfsmannahópnum á árinu en heildarfjöldi starfsfólks stóð í stað þótt stöðugildum hafi fjölgað lítillega. Sá góði árangur sem náðist í starfsemi stofnunarinnar árið 2025 er fyrst og fremst því frábæra starfsfólki sem vinnur hjá Rannís að þakka.

Ef horft er fram á veginn til ársins 2026 þá eru mörg stór verkefni fram undan og má nefna tvö þeirra sérstaklega:

Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra lagði í desember fram frumvarp um opinberan stuðning við vísindi og nýsköpun. Ef frumvarpið verður samþykkt kemur það í stað tveggja gildandi laga sem taka til nokkurra sjóða sem Rannís sér um og fela í sér endurskoðaðan lagagrundvöll Rannís. Frumvarpið gerir ráð fyrir fækkun samkeppnissjóða og festir í sessi nafn stofnunarinnar sem Rannís og skerpir á hlutverki hennar sem þjónustumiðstöð fyrir þekkingar­samfélagið. Samhliða endurskoðun á lagalegum grunni mun stofnunin vinna eigin stefnumótun á árinu en stefnt er að því að ný stefna varði veginn til ársins 2030.

Á árinu mun Rannís taka virkan þátt í undirbúningi að þátttöku Íslands í næstu kynslóð samstarfsáætlana fyrir tímabilið 2028–2034. Þær tillögur fela í sér meiri áherslu á samkeppnishæfni Evrópu og öryggis- og varnarmál sem Rannís þarf að takast á við til að geta haldið áfram að þjóna hagsmunum Íslands. Viðbúið er að boðuð þjóðaratkvæðagreiðsla um áframhald viðræðna um aðild að Evrópusambandinu beini kastljósinu enn frekar að evrópsku samstarfi og þar þarf Rannís að miðla hlutlausum upplýsingum til almennings.

Það er hugur í starfsfólki Rannís að halda áfram að eiga í góðu samstarfi við fjölmarga aðila og af mikilli fagmennsku – eins og þessi ársskýrsla ber vitni um – og halda þannig áfram að hafa áhrif til góðs og stuðla að þróun þekkingarsamfélags á Íslandi.